2 Ağustos 2027 tam Güneş tutulması: şehrindeki saatler

2 Ağustos 2027 Pazartesi günü Ay, Güneş'in tam önünden geçiyor ve gölgesi Cebelitarık Boğazı'nı, Kuzey Afrika'yı, Mısır'ı ve Arabistan'ı geçiyor. Tam tutulma kuşağı denen bu şeridin içinde gökyüzü birkaç dakikalığına alacakaranlığa döner, Güneş'in tacı olan korona görünür ve en parlak gezegenler belirir. Kuşağın dışında Güneş hilale döner ama hava kararmaz.

Bu tutulmayı ayıran şey süresi. Hesabımıza göre tam tutulma, Güney Mısır'daki en büyük tutulma noktasında 6 dakika 22 saniyeye, Luksor'da 6 dakika 20 saniyeye ulaşıyor. 8 Nisan 2024'teki Kuzey Amerika tutulması en uzun yerinde 4 dakika 28 saniyede kalmıştı. Süreyi uzatan iki şey var: Ay, Güneş'ten neredeyse yüzde 8 daha geniş görünüyor ve Luksor civarında Güneş yaklaşık 82 derece yükseğe çıkıyor. Dünya'nın dönüşü zemini gölgeyle aynı yöne taşıdığı için gölge her noktanın üzerinden daha yavaş geçiyor.

Ulaşmak da kolay. Kuşak Güney İspanya'ya ve Cebelitarık'a değiyor, Tanca yakınında Kuzey Fas'ı geçiyor ve Nil vadisi boyunca Luksor'un yanından akıyor; hepsi havalimanı ve oteli olan yerler. Avrupa'nın büyük kısmı, Türkiye ve Orta Doğu aynı gün derin bir parçalı tutulma görüyor. Hesabımıza göre Ay, İstanbul'da Güneş'in yaklaşık yüzde 59'unu, İzmir'de yüzde 72'sini örtüyor.

Ay'ın gölgesi karaya Cebelitarık Boğazı civarında, İspanya saatiyle 10.45 sularında (UTC 8.45) ulaşıyor. İspanya'nın güney ucunu, Cebelitarık'ı, Septe'yi ve Kuzey Fas'ı içine alıyor; ardından Kuzey Cezayir, Tunus ve Libya üzerinden Mısır'a geçiyor, Kızıldeniz'i aşıp Cidde ve Mekke civarında Suudi Arabistan'a varıyor, Yemen ve Kuzey Somali üzerinden de karadan ayrılıyor. En büyük tutulma anında kuşak yaklaşık 258 kilometre genişliğinde.

Kenarlar önemli. Hesabımıza göre Cádiz ve Málaga kuşağın kuzey kenarının hemen içinde; tam tutulma sırasıyla yaklaşık 2 dakika 53 saniye ve 1 dakika 49 saniye sürüyor. Sevilla, Tunus, Kahire ve Asvan ise hemen dışarıda kalıyor: Orada Güneş'in yüzde 94'ü ile neredeyse tamamı arası örtülüyor, ama tutulma yine de parçalı. Kenara yakın yerlerde birkaç kilometre her şeyi değiştirir; hesaplayıcı yerinin kenara yakın olduğunu söylüyorsa merkez çizgisine doğru ilerle.

Güneş'in büyük kısmı örtülmüş olsa bile, uygun bir Güneş filtresi olmadan asla doğrudan Güneş'e bakma. Amerikan Astronomi Derneği (AAS) ve NASA aynı şeyi söylüyor: uluslararası ISO 12312-2 standardına uyan tutulma gözlüğü ya da elde tutulan Güneş gözlem filtresi kullan. Sıradan güneş gözlükleri, en koyu olanları bile, koruma sağlamaz. Filtreni kullanmadan önce kontrol et; çizik, delik ya da yırtık varsa at. Çocukları gözünün önünden ayırma.

Tutulma gözlüğü takılıyken fotoğraf makinesinden, dürbünden ya da teleskoptan bakma. Yoğunlaşan Güneş ışığı küçük filtreyi delip gözüne ulaşır. Optik aletlerin objektifin önüne takılan, kendi sertifikalı Güneş filtresine ihtiyacı var.

Gözlüğü yalnızca tam tutulma kuşağının içinde ve yalnızca Güneş tamamen örtülüyken çıkarıp koronaya çıplak gözle bakabilirsin. Güneş'ten ilk ışık noktası yeniden göründüğü anda gözlüğü geri tak; kendi yerin için tam saniyeyi hesaplayıcı veriyor. Kuşağın dışındaki her yerde, İstanbul, Ankara, İzmir, Sofya, Berlin ve Madrid dahil, filtre baştan sona gözünde kalsın. İğne deliği yöntemiyle, yani bir kartona açılmış küçük bir delikle Güneş'in görüntüsünü kâğıda düşürerek, Güneş'e hiç bakmadan tutulmayı izleyebilirsin. Güneş'in gözde yol açtığı hasar acı vermez; o an hiçbir şey hissetmezsin.

Hesaplayıcı klasik Bessel elemanları yöntemini kullanıyor: Güneş ile Ay için kendi hesapladığımız konumlardan Ay'ın gölge konisini kuruyor, ardından senin enlemin, boylamın ve yüksekliğin için dört teması ve en büyük anı buluyor. Tablonun her satırını ve indirilen dosyayı aynı kod üretiyor. Güneş'in yüksekliği geometrik; atmosferin kırılması hesaba katılmıyor.

Motoru yayımlanmış iki kaynağa karşı otomatik olarak sınıyoruz. NASA'nın bu tutulma için yayımladığı Bessel elemanlarına (Fred Espenak'ın Five Millennium Canon'u) göre temas saatlerimiz yaklaşık 4 ila 5 saniye erken, tam tutulma süreleri ise 2 saniye kadar farkla örtüşüyor. timeanddate.com'un yayımladığı yerel saatlere göre saatlerimiz 7 ila 14 saniye erken. NASA'nın kendi elemanları da timeanddate'ten birkaç saniye farklı, çünkü kaynaklar Dünya'nın dönüşü için (Delta T) biraz farklı değerler ve farklı Ay kuramları kullanıyor. Her saati yaklaşık 15 saniye payla oku; kuşağın tam kenarında pay biraz daha büyük, çünkü Ay'ın kenarındaki vadiler tam tutulmayı biraz kısaltıp uzatabiliyor.